Quick Access


Bu Dergi DOI ve Crosscheck üyesidir


Summary


Ресей Империясының Түркі Халықтарының Бірлігін Жоюға Бағытталған Отарлық Саясаты (Білім Беру Саясаты Мысалында)

Мақалада авторлар ХІХ-ХХ ғасырлардағы түркі халықтарының арасындағы бауырмал әлеуметтік-саяси байланыстарды, рухани жақындықты, ортақ түркілік рухты әлсіретуге, жоюға бағытталған Ресей патшалығының, оның кейінгі мұрагері Кеңес Одағының отарлық пиғылын сол кездегі білім беру саясаты арқылы талдайды. Ресей империясының түркі халықтарын күшпен орыстандыру жолында ұстанып келген саясатының өзекті желісі отарлаушылардың тілін таратуда және бойында Ресейдің отарлық санасын арқалаған білімдерін беруде еді. Ресей империясының Халықтық ағарту министрлігі мен ағартушы-миссионерлері бұратана халықтар арасында ашылған, орыстандыру саясатын көздеген мектептерге ерекше мән берді. Түркі халықтары үшін мектептер ашудың түбінде оларды сауаттандырып, ғылым-білімге тарту емес, керісінше өздерінің күнделікті саяси-әлеуметтік мұқтажына қызмет етер төменгі дәрежелі қызметкерлер даярлау мақсаты жатты. Жұрт ісін түзейтін оқу-тәрбие жұмысы екендігін жақсы түсінген Абай отарлық біліммен сусындаған қазақ балаларының алған білімдерін халықтың пайдасына жұмсамай, орыс ұлықтарына қосылып алып, халқын талауға жәрдемші болып жүргендерін сынап, «қазаққа күзетші болайын деп, біз де ел болып, жұрт білгенді біліп, халық қатарына қосылудың қамын жейік деп ниеттеніп үйрену керек» екендігін барша түркі халқының балаларына насихат етті. Абайдың насихатымен сусындаған ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ зиялыларының шоғырын топтастырған ортақ мұрат – бодандық бұғауында жаншылған елін құлдықтан, құлдық санадан құтқару, тарихи жадыны жаңғырту, өзге өркениетті елдер қатарына қосу болғаны белгілі. Заманында дүниені дүр сілкіндірген түркі рухының отаршылдықтың салдарынан іріп-шірігенін, «жауған оқтан қайтпайтұғын, түріктің жолбарыстай жүрегінен» жаралған, «ерікке ұмтылған түрік жанды» түркі халықтарының бірігетін уақыты жеткенін жырлаған М. Жұмабаев сынды ойшылдар оқу-білімді отарлық саясат негізінде жасалған ескі әдіспен емес, зайырлы білім беруді көздейтін жаңа әдіске сай ұйымдастыру төңірегінде топтасты. Осы тұста қазақ зиялыларының түркішілдік идеясы жадидизм идеясымен ұштасты. Жадидшілдік бағытының қазақ жерінде кең өріс алып, Алаш қозғалысына ұласу шағы 1910-1920 жылдарды қамтыды. Жадидизм – саяси сипаттағы ағым емес, ол – ағарту ісі мен руханиятты тұтастай қамтыған идеялық негізі бар ағым еді. Жадидшілдер отаршылықтан құтылудың бірден-бір жолы түркі жұртының «тілде, ойда, істе – бірлігі» және халыққа білім беру арқылы санасын жаңғырту деп білді. Мектептер мен медреселерде жүргізілетін оқу жүйелерін «жаңа әдіске» сай реформалап, діни сабақтармен қатар ғылымның әр саласынан хабар беретін арифметика, жағырапия, тарих, жаратылыстану, тіл пәндерін жүргізуді алға қойды. А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев, М. Дулатұлы т.б. қазақ зиялылары жадид бастамасын батыл қолдай отырып, қазақ даласында «жаңа әдіс» бойынша сауат ашуды қолға алды, бар күштерін халыққа миссионерлік пиғылдан ада оқу-білім үйретуге жұмсады. Бірақ, күшіне енген Кеңес үкіметі «панисламист», «пантүркист» деген жалған желеумен түркі халықтарының тілде, дінде, ойда және істегі бірлігін жырлаушы қазақ зиялыларын түрлі себептермен қудалап, «халық жауы» ретінде репрессияға ұшыратты. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында мемлекеттік деңгейде жүзеге асып жатқан рухани жаңғыру бағдарламасының мақсаты түркі халықтарының бірлігін, рухани тұтастығын, түбі бір түркілік тарихи жадысын жаңғырту екені, қазақ тілін латын қарпіне көшіру жөніндегі шешімдер бауырлас түркі халықтарымен қазіргі өркениетте қайта тоғысу екені мақалада қарастырылады.



Keywords
отаршылық саясат, білім беру

References

Advanced Search


Announcements

    Systematic Impact Factor

    SMARTJOURNAL 

    Internation Scientific Indexing

    (ISI) tarafından

    indekslenmektedir.


    Internation Scientific Indexing (ISI)

    SMARTJOURNAL 

    Internation Scientific Indexing

    (ISI) tarafından

    indekslenmektedir.

    2017 Impact Factor: 0.834


    General Impact Factor

    SMARTJORUNAL General Impact Factor tarafından indekslenmektedir.


    Directory of Indexing and Impact Fact (DIIF)

    SMARTJOURNAL Directory of Indexing and Impact Fact (DIIF) tarafından indekslenmektedir.


    Society of Economics and Development

    SMARTJOURNAL Society of Economics and Development tarafından indekslenmektedir.


    Root Society for Indexing and Impact Factor Service

    Smart Journal Root Society for Indexing and Impact Factor Service tarafından indeklenmektedir.


    Scientific World Index ( SCIWIN)

    SMARTJOURNAL Scientific World Index ( SCIWIN) tarafından indekslenmektedir.


    Directory of Research Journals Indexing (DRJI)

    Smartjournal Directory of Research Journals Indexing (DRJI) tarafından indekslenmektedir.


    ResearchBible (Academic Resource Index)

    Smart Journal Dergisi ResearchBible (Academic Resource Index) tarafından indekslenmektedir.


    Eurasian Scientific Journal Index (ESJI)

    SMART Journal Eurasian Scientific Journal Index (ESJI) tarafından indekslenmektedir.



Address :İstanbul/Türkiye
Telephone :+90 543 373 80 81 (WhatsApp & GSM) Fax :
Email :editorsmartjournal@gmail.com

Web Yazılım & Programlama Han Yazılım Bilişim Hizmetleri